Kara Altın -1

Dünyamızda doğayla ilgili olup biten her şey bize kaynaklarımızı dikkatli kullanmamız gerektiğini hatırlatıyor. Çöplerimiz doğal olmayan dağlar oluştururken, bu dağları küçültmek için hepimiz elimizden geleni yapmak durumundayız. Bunlardan biri de organik atıklarla elde edebileceğimiz kara altın, arkabahçe mucizesi, kompost ya da bildiğimiz adıyla gübre. Bir çok konuda olduğu gibi burada da tek yapmamız gereken doğanın ne yaptığına bakıp onu taklit etmek.

Kompost konusuna girmeden önce aklıma geliveren bir anımı anlatmak istiyorum. Bir zamanlar çalıştığım yerde aralarında Amerikalıların da bulunduğu bir grupla öğlen yemeğine inmiştik, yemekler tabldot usulü servis edilirdi. Amerikalı arkadaşlardan biri yiyeceğimiz yemeklerin Türkçe adlarını sordu. O gün menüde bulunanlardan biri de kompostoydu, adını söylediğimizde arkadaşın yüzünün aldığı şekli hala gülümseyerek hatırlıyorum. Bize hoş bir meyve tatlısını çağrıştıran komposto kelimesi, onlarda gübre sözcüğünün bizde yarattığı etkiyi yaratıyor olmalı. Gübre sözcüğü kulaklarımıza cazip gelsin gelmesin, organik atıkları değerlendirenler sonunda ortaya çıkanın olağanüstü kaliteli mis gibi bir toprak olduğunu bizzat görmüştür.

Artık yalnızca bahçeli evlerde oturanlar değil, apartman dairelerinde yaşayanlar da çöplerini azaltmaya yöneliyor. Kompost yapımı benim hep biraz kafamı karıştırmıştır, içine ne katılır, ne katılmaz, neler kokar neler kokmaz, bu ve bunun gibi sorular. Şimdi kafa karıştırmadan nasıl kompost yapılacağına dair öğrendiklerimi bir bir anlatacağım.

Çoğu kişi zaten bilir ama kısaca hatırlatalım, kompost yapma işi toprakta yaşayan binlerce mikro organizmanın başlattığı doğal bir sürece dayanır. Bu organizmalar nemli organik atık yığınlarında beslenir ve süreç esnasında epey yüksek bir ısı yaratırlar. Isı yükseldiğinde bakteri, mantar ve böcekler de ziyafete katılır. Isı düştüğünde yığının karıştırılması, bu canlılara oksijen sağlayacağından yeniden ısı yaratarak çalışmaya devam ederler ve bu arada yükselen ısı zararlı organizmaları da öldürür. Kompost oluşumu sırasında daha önce yükseldiği halde artık ısının hiçbir şekilde yükselmemesi, mikro organizmalar açısından ziyafetin bittiğine, bizim açımızdan ise humusa benzer toprağımızın hazır olduğuna delalettir.

Elde edilen kompost, gübre olarak bitki ekerken toprağa karıştırılabilir; çimlerin üzerine serpilerek kullanılabilir, saksı diplerine eklenebilir veya kompost çayı yapılabilir. Basit usulde kompost çayı yapmak için eski bir kumaş çuval veya yastık kılıfına dolduracağınız kompostu bir kap içindeki suya batırın ve su çay rengini alıncaya kadar bekletin veya üç ölçü suya bir ölçü kompost katın ve bu çayla bitkilerinizi sulayın, özellikle de büyüme sezonunda.

Ayrıca kompostu kışın soğuktan koruyucu olarak bitkilerin dibindeki toprağın üzerine yaymak da mümkün. Bu iş için rendelenmiş tahta parçaları da kullanılabilir. Kompostu içine ayrıca toprak karıştırmadan fide yetiştirmek amacıyla da kullanabilirsiniz.

Kompost yapmaya başlamadan önce tabii ki bir kompost kabı veya mekanı seçmek gerekli. Kendi kendinize yapabileceğiniz bir kompost kabı kullanabileceğiniz gibi, bahçeli evlerde üstü açık üç tarafı kümes teli, tahta çit veya briket ile kapatılmış bir de kapısı olan bir yer hazırlayabilirsiniz. Hazır satılan kompost kutularından almanız da mümkün veya çivi ile delikler açtıktan sonra çevirmek için bir de kol ilave edebileceğiniz eski su depoları, bidonlar vs. de bu iş için kullanılabilir. Kompost işini hızlandırmak ve güneş enerjisinden yararlanmak için genellikle bu kaplarda koyu renkler tercih ediliyor.

Gelelim kabın içine koyacaklarımıza. Kompostun tarifi, kısaca “BESİN, SU, HAVA” olarak özetlenebilir. Hava organizmalara oksijen sağlayarak “aerobic” ya da esprili bir çeviriyle “havalı kompost” yapma olanağı sağlar, aksi halde havasız kompost olayı gerçekleşir ve çürük yumurta kokusu her yanı sarar. Bu yüzden kompost yığınlarını belli aralıklarla havalandırmak, ya da hava alabilecek araç gereçler, kaplar kullanmak en iyisi.

Havalı kompost yapmanın da iki yöntemi var, sıcak ve soğuk kompost. Soğuk kompost geniş bahçesi olup da bu işe daha az zaman ve fiziksel güç ayırmak isteyenler ve asıl amacı çöpleri azaltmak olanlar için ideal. Soğuk kompost için kuru ve yaş organik malzemeleri bir çukurda ya da bahçenin bir köşesinde biriktirebilir ve çürüyüp toprağa karışmaları için doğanın marifetli ellerine bırakabilirsiniz. Soğuk kompost yaklaşık bir yılda kullanılabilir hale geliyor.

Öte yandan sıcak kompost biraz daha çabuk sonuç veren (bazen iki hafta), ama karşılığında biraz da uğraştıran bir işlem. Sıcak kompost hazırlarken nelere dikkat edeceğimize gelince:

Hava en önemli elemanlardan biri, bu nedenle yığını sık sık alt üst ederek havalandırmak gerekiyor, ağır bir koku havanın yetersiz olduğuna işaret. Havalanan kompost yığınının içinde yükselen ısı zararlı organizmaları yok ettiği gibi kompost sürecini de hızlandırır. Kompost yığınınızı çit içinde oluşturduysanız en basit şekilde bir bahçe tırmığıyla alt üst ederek havalandırmanız mümkün, ya da delikli bir boruyu yığının orta yerine dikey olarak yerleştirmek veya kuru dal demetlerini yığının çeşitli katmanlarına yerleştirmek de havalandırma için işe yarar yöntemler. Ayrıca kompost yığınının altına kuru dallar veya hava geçirebilecek şekilde yerleştirilmiş tahta parçaları koymak da iyi bir fikir. Kompostu delikli bir kapta yapıyorsanız, kabı zaman zaman ters yüz etmenin veya yuvarlamanın iyi olacağı belirtiliyor.

Su ikinci önemli etken. Kompost yığını sıkılmış sünger kadar nemli olmalı, yani dokununca nemi hissedebilmelisiniz ama sıkınca su akmamalı. Yığını ara sıra bir dal parçasıyla açılacak deliklerden sulamak gerekli, çok kuruduysa o zaman yığını boşaltıp her tabakayı yeniden nemlendirmek gerekiyor, kuru yaprak gibi malzemeleri suda beklettikten sonra yığına eklemek iyi bir fikir. Çok ıslak olan yığını ise biraz güneşe serip kurutmalı ve içine biraz daha kuru malzeme eklemek gerekiyor.

Besine gelince, benim açımdan en kafa karıştırıcı bölüm. Kompost sözlüğünde karbondan zengin odunsu malzemeler (kuru yaprak, kağıt, ağaç kabuğu yosunu, talaş, mısır sapları, kuru ot ve saman) “kahverengi” içerik olarak adlandırılır. Bahçe artıkları, hayvan gübresi, çay ve kahve artıkları, kıl, yiyecek artıkları nitrojenden zengin “yeşil” içeriği oluşturur. Çim ve otların ise kurumuş artıkları kahverengi, taze biçilmiş olanları ise yeşil gruba girer.

Başarılı bir sonuç için şu basit kuralı unutmamak gerekir. Komposta katılacak kahverengi ve yeşil içeriklerin ağırlığı yarı yarıya olmalıdır. Malzemeyi tartmanız gerekmez, sadece tahmini olarak bu oranı ayarlamak yeterli olur. Zamanla bu oranı yemeğe tuz atar gibi göz kararı doğru olarak yapmayı öğrenirsiniz. Yığın yeterince ısınmıyorsa yeterince “yeşil” içerik yoktur, amonyak gibi kokuyorsa “kahverengi” malzeme ilavesi gerekmektedir.

Kullanılacak malzemelere gelince, aşağıdaki tabloda “C” ile işaretli olanlar karbon içerir ve kahverengi grubuna girer, “N” ile işaretli olanlar ise nitrojen içerir ve yeşil gruba girer:


Malzeme Türü

Kullanmalı mı?

Karbon(C)/

Nitrojen(N)

 Ayrıntılar

Su ve
deniz yosunu

Evet

N

İyi besin kaynağı

Kömür
veya odun kömürü külleri

Hayır

Bitkilere zararlı maddeler bulunabilir

Boyanmamış,
ham ahşap, odun külü

Dikkatli
olun

Nötr

Sadece az miktarda eklenebilir, yığını fazla alkali yapıp, kompost oluşumunu
durdurabilir

İçecekler,
mutfak kullanım suyu

Evet

Nötr

Yığının
ortasını nemlendirmek için iyi. Fazla su katmayın.

Kuş
gübresi

Dikkatli
olun

N

Yabani ot tohumu ve hastalık mikrobu taşıyor olabilir

Mukavva

Evet

C

Kullanacaksanız küçük parçalara ayırın. Islanınca daha kolay çürür. Çok fazlaysa geridönüşümü
tercih edin

Kedi
dışkısı veya kumu

Hayır

_

Hastalık mikrobu taşıyabilir. Kaçının

Kahve
kalıntısı ve filtresi

Evet

N

Solucanlar çekilmiş kahve kalıntısı ve filtrelerini sever

Mısır
sapları ve koçanları

Evet

N

Önceden iyice parçalayıp nitrojenden zengin malzemeyle iyice karıştırmak en iyisi

Kompost
başlatıcı

Gerek
yok ama olur

Nötr

Gerçekten ihtiyaç yok ama zararı da yok

Hastalıklı
bitkiler

Dikkatli
olun

N

Yığınınız yeterince ısınmazsa, organizmalar ölmeyebilir, bu nedenle dikkatli olun. Bir
kaç ay iyileşmeye bırakın ve çıkan kompostu hastalanan bitkilerde veya
onların yakınında kullanmayın.

Köpek
dışkısı

Hayır

Kaçının

Çamaşır
kurutma makinesi atıkları

Evet

C

Komposta katın. Nemlendirmek işe yarar.

Yumurta
kabukları

Evet

 

Kırarak ilave edin, ezmek işe yarar.

Balık
artıkları

Hayır

Kemirgenleri cezbedebilir ve koku yapabilir

Kıl

Evet

N

Serpiştirin ki yumak yumak kalmasın

Kireç

Hayır

Kompost faaliyetini durdurur. Kaçının.

Gübre
(at, inek, koyun, keçi, tavuk, tavşan, domuz)

Evet

N

Müthiş nitrojen kaynağı. Karbondan zengin malzemelerle karıştırın ki daha kolay çürüsün.

Et, her
türlü yağ, kemik

Hayır

Kaçının

Süt,
peynir, yoğurt

Dikkatli
olun

Nötr

Hayvanları cezbetmesin diye yığının derinlerine ilave edin.

Gazete

Evet

C

Parçalayın daha çabuk erir. Çok fazla gazete varsa geridönüşümü tercih edin. Parlak
renkli kağıtları eklemeyin

Meşe
yaprakları

Evet

C

Yaprakları parçalamak daha hızlı sonuç verir, aksi halde yavaş çürür. Asidiktir.

Talaş
ve odun rendesi (ham odun)

Evet

C

Yüksek karbon içeriğini çürütmek için pek çok nitrojen malzemesi gerekir. Fazla
odunsu malzeme ve ham olmayan ahşap kullanmayın,

Çam
yaprakları ve kozalakları

Evet

C

Yığına fazla doldurmayın. Bunlar da asidiktir ve geç çürürler

Yabani
otlar

Dikkatli
olun

N

Önce
yayıp kurutun sonra ekleyin

Çim, ot,
sarmaşık

Dikkat

N

Köklü
ot ve çimin kompostta büyümeye devam etmemesi için kompostun yeterince sıcak
olduğundan emin olun.

Ayrıca, komposta zehirli ilaçlarla ilaçlanmış bitkileri eklemeyin. Ceviz yaprakları da bitkileri öldürebilecek maddeler içerdiğinden genellikle komposta ilave edilmez. Bunlar dışında ekleyeceğiniz kalın meyve sebze kabuklarını da küçülterek daha hızlı çürümelerine yardımcı olabilirsiniz.

Komposta ne eklenir, ne eklenmez sorusunun yanıtını gayet ayrıntılı olarak bulduk. Sıra geldi sıcak kompost yığınının nasıl yapılacağına, bunu da bir sonraki yazıda anlatacağım.

Tags: , ,

8 Responses to “Kara Altın -1” Subscribe

  1. Halit BAŞER 14/08/2008 at 14:23 #

    Selamlar, güzel uygulamalarınız, fevkalade anlatım tarzınız bende müthiş bir şevk oluşturdu. Yüreğinize ve elinize sağlık. Daha önceden hiç ilgilenmediğim bahçe ve çiftliğe artık farklı bir gözle bakmaya başladım. Önümüzdeki hafta kompost yapımına başlıyorum. Firmaya gelen madeni yağların altındaki paletlerden yaklaşık 40 tanesini bahçeye gönderdim, ve tarifiniz üzerine yanyana kutu şeklinde çakıldı. Kompost için saman, budama fazlası, bitki, çim vs.’den yana materyal sıkıntısı yok. Baklavacı ve et lokantası kiracım var. Suâlim bunlar için olacak ; baklavacı günde yaklaşık 150 karton yumurta kırıyor ( Yumurta kabukları ve kartonları 🙂 ), et lokantasından da yüzlerce kilo domates, patates ve salatalık gibi sebze ve meyve kabuğu ve safrası çıkıyor 🙂 . Bunları bol şekilde kullanmam kompostumu hızlandırır ve içeriğini zenginleştirir mi? Acaba süper kompost olur mu? Başından hata yapmak istemiyorum, ne de olsa zaman isteyen bir uygulama. Teşekkür ederim. Halit BAŞER

  2. Meyvelitepe 27/08/2008 at 01:32 #

    Halit bey, burada derleyip sunduğumuz bilgilerin yararlı olduğunu öğrenmek çok sevindirdi bizi.
    Sanırım iyi bir kompostun sırrı besin, su ve havanın dengeli bir biçimde kullanılmasında yatıyor. Bana kalırsa hava almasını sağladığınız; yeşil ve kahverengi malzeme oranlarını dengelediğiniz sürece kompostunuzun başarılı olmaması için bir neden yok. Öte yandan bu malzemelerle süper kompost olur mu sorusunun yanıtını sizden bekleyeceğiz. Deneyimlerinizi ve sonuçlarını bizimle paylaşırsanız hepimize yararlı olur, zira biz de şimdilik komposta yeşil malzeme olarak sadece biçilmiş çim ekleyebiliyoruz.

  3. Caglayan 06/07/2012 at 00:08 #

    Merhaba,

    Acaba pisi pisi adıyla bildiğimiz otu biçip komposta koyabilir miyiz?

    • meyvelitepe 06/07/2012 at 01:38 #

      Otlar yeşil ise nitrojen kaynağı, kuru ise karbon kaynağı olarak kullanabilirsiniz.

      • Caglayan 07/07/2012 at 19:09 #

        benim küçük amatör bir bahçem var. inşaallah önümüzdeki baharda sizin sebze adalarından yapacağım. baharda bahçenin ekili olmayan yerlerinde bol miktarda pisi pisi otu bitiyor. kompostu hazırlarken bunun yanında bir de gübre kullanmam gerekecek sanırım? adaları kurarken metrekare başına ne kadar kompost kullanmayı öneriyorsunuz?

  4. Mete Yayoğlu 08/12/2012 at 19:43 #

    Merhaba,

    Blogunuzu zevkle izliyorum ve çok faydalı buluyorum.
    Yazılarınızda birkaç yerde sıcaklık teriminin yerine ısı terimini kullandığınızı gördüm.
    Çok izlenen bloğunuzda belki bir katkısı olur diye hoşgörünüze sığınarak aşağıdaki bilgilendirmeyi yapıyorum.

    Saygılarımla.

    Isı ve sıcaklık ölçülebilir büyüklüklerdir.
    Isı enerji çeşididir,sıcaklık enerji değildir.
    Isı kalorimetre ile,sıcaklık ise termometre ile ölçülür.
    Isı birimi calori veya Joule’dür Sıcaklık birimi ise sadece Derece’dir.

Trackbacks/Pingbacks

  1. Anonim - 10/07/2012

    […] […]

  2. Kara Altın – 4 | Meyvelitepe - Çılgın Kalabalıktan Uzak - 09/12/2012

    […] Kara Altın -1, Kara Altın -2 ve Kara Altın -3 isimli yazılarımızla bitki ve diğer organik artıklardan nasıl organik gübre yapıldığını anlatmıştık. Sonra da Baharın Hali Başka -2 isimli yazımızda Meyvelitepe’de yaptığımız üç bölümlü kompost hazırlama kaplarından söz etmiş, edindiğimiz bir dal öğütücü makineyle budama artığı dalları öüğüterek kompost yapımında kahverengi malzeme olarak kullanacağımızı yazmıştık. […]

Leave a Reply

Yine Zeytin Lezzeti

Bahçemizdeki Karamürsel-Su çeşiti zeytinleri iyice kararmadan toplayıp kalamata yapmak üzere salamuraya koymuş, Samanlı çeşitini ise iyice olgunlaşıp biraz su kaybetmesi […]

Zeytin Zamanı – 5

Aralık başı itibarıyla tüm zeytinler toplandı. Havalar uygun olsaydı dostlarımızı da davet edip zeytin toplama şenliği düzenlemeyi düşünüyorduk ama olmadı. […]

Hurma Zamanı

Geçen yıl hurma ağacımızdaki meyveleri toplamış, eşe dosta dağıttıktan sonra geriye kalan 150 kg kadar meyveyi ziyan olmasın diye yardımcımıza […]

Hurmayı kurutsakta mı saklasak…

Cevizler, kestaneler, zeytinler, inşaat işleri, bahçe bakımı ile ilgilenirken, hiç bir şey beklemeden sessizce meyvelerini sunan sevgili Hurma ağacımızı hakettiği […]

“Afedersin Kalamata”

22/11/2007 Üvez, kestane derken, hasat sırası gözümüz gibi baktığımız zeytinlere geldi. Köyde hemen herkesin bir zeytin bahçesi ya da bahçesinde […]